تبلیغات
انجمن مهر ایران

انجمن مهر ایران

 
بُجنورد (پارسی میانه: بیژن گرد) مرکز استان خراسان شمالی در شمال شرق ایران است. جمعیت این شهر در سال ۱۳۸۵ خورشیدی بالغ با ۱۷۶٬۷۲۶ نفر بوده و از این‌جهت، چهلمین شهر کشور به‌شمار می‌آید. نام این شهر در لهجه شمال خراسان «بُژنُرد» تلفظ میشود.

وجه تسمیه
در منابع قدیمی و فرهنگ‌های لغت نام این شهر، «بیژن‌گِرد» آورده شده‌است. و بیژن‌گرد (بجنورد) به معنی «ساختهٔ بیژن» و «آبادشده به دست بیژن» است. شهر بیژن‌گرد نیز بر اساس حکایت بیژن و منیژه، در شاهنامهٔ فردوسی، مکانی بوده که بیژن، منیژه را از چاه نجات داده و شهری در آن مکان بنا کرده‌است. از نامهای دیگر بجنورد که آثار بازمانده آن نیز وجود دارد کهنه کند و نیز چرمغان می توان اشاره کرد که به محوطه ای تاریخی در جنوب شهر بجنورد و در مجاورت معصوم زاده اطلاق می گردد. محمد معصوم زاده

پیشینه
شهر کنونی بجنورد در حدود سال ۱۱۰۰ق/۱۶۸۹م به وسیله تولی‌خان دوم، یکی از امیران ایل شادلو بنا شد و پس از آن‌که در فتنه حسن‌خان سالار (۱۲۶۳ق/۱۸۴۷م) به شدت آسیب دید، بار دیگر به دست فرزندان تولی‌خان مرمت شد.
پیش از شهر کنونی و حتی پیش از ظهور و سقوط بجنورد، مرکز ناحیه جایی می‌بوده‌است به نام جرمگان که در جریان حمله مغول ویران گردید. تپه باستانی‌ِ چرمغان در کناره شهر کنونی بجنورد، بازمانده ویرانه‌های آن شهر است.
ظاهراً جرمگان، شهرکی کوچک، پررونق و آباد بوده و بجنورد کنونی در جوار آن به‌وجود آمده‌است. امروزه حدود و گسترهٔ این شهرک در حاشیهٔ شهر بجنورد، نشانگر پیشینهٔ کهن و رونق آن در سده‌های آغازین اسلامی است.
به استناد متون تاریخی در سده‌های پنجم تا هشتم هجری، بخش وسیعی از ناحیهٔ بجنورد، مسکونی و آباد بوده‌است. در آغاز دوران مغول و تیموری، منطقهٔ بجنورد نیز مورد آسیب‌ها و خسارات فراوانی واقع شد.
نتایج بررسی و پهنه‌بندی محوطه‌های باستانی نشان داده‌است، نقاط باستانی شناسایی شده، متعلق به دوران میان‌سنگی هزارهٔ چهارم تا هزارهٔ اول پیش از میلاد، نقش مهمی را در شکل‌گیری زیست‌گاه‌های اولیه در حاشیهٔ رودخانه اترک ایفا نموده‌اند. این منطقه، در دوران ماد و هخامنشی، بخشی از ساتراپی پارت قلمداد می‌شده و از دورهٔ اشکانی، در این ناحیه ۸ زیستگاه، در بخش راز و جرگلان، ۳ مورد در بخش مرکزی و نیز ۵ زیستگاه در شهرستان مانه و سملقان شناسایی شده‌اند. وجود بنای سنگی موسوم به اتش کده اسپاخو، از آثار تاریخی دورهٔ ساسانی نیز، نقش و اهمیت خراسان شمالی را در این دوران روشن می‌نماید. علاوه بر آن، منطقهٔ بجنورد در صدر اسلام، در ارتباط فرهنگی - اجتماعی جدی با دیگر نقاط ایران قرار داشته و از آن نواحی تأثیر گرفته‌است. در آن دوران قسمت‌های عمده‌ای از منطقهٔ آباد و مسکونی بوده‌است. مؤلف تاریخ سیستان، ناحیهٔ امروزی بجنورد را به عنوان بخشی از سرزمین نساء معرفی نموده‌است و در سال‌های آغازین قرن دوم هجری، این منطقه جزئی از قلمرو بزرگ حکومت طاهریان به‌شمار می‌آمده‌است.
ابن‌ابواصیبه نیز در ذکر مناطق بجنورد آورده‌است که: «ابن سینا، دربار علی‌ابن‌مأمون را در خوارزم ترک گفت و به طوس، شوقان، طبر و سملقان و جاجرم و بالاخره به جرجان رفت». مؤلف نامعلوم حدودالعالم، از نخستین کسانی‌است که از چرمغان نام می‌برد و مقدس نیز آن را جزئی از ناحیهٔ نساء برشمرده‌است.

مردم
مردمان فارس، کرد کرمانج، ترک، ترکمن و تات اکثریت ساکنان بجنورد را تشکیل می‌دهند. فارس‌های بومی (تات‌ها) مردمان بومی بجنورد و خراسان شمالی هستند. آن‌ها در بافت میانی شهر بجنورد و محلات جنوب شهر بجنورد (خیابان شهید چمران، حسین معصوم، ۱۷ شهریور و به‌ویژه بولوار مدرس و برخی کوچه‌های خیابان شهید بهشتی) حضور پررنگی دارند.[۹] گویش تاتی زبان فارسی در خراسان شمالی امروزه تأثیر بسیاری از فارسی معیار گرفته و در حال فراموشی است و جای خود را به فارسی معیار می‌دهد.

جای‌های دیدنی

آرامگاه باباتوکل
آرامگاه بابا توکل، مدفن یکی از شاعران قرن چهارم هجری‌است و در روستای گلیان از توابع شهرستان شیروان است.

چشمهٔ باباامان
چشمهٔ باباامان در کیلومتر ۱۱ جادهٔ بجنورد - مشهد، به فاصلهٔ تقریبی ۳۰۰ متر از جاده، واقع شده‌است. آب این چشمه، جزء دستهٔ آب‌های سولفاته کلسیک و سدیک است و مصرف آن صفراآور و ملین و تسهیل کننده اعمال گوارشی و دافع سموم است. گردشگاه باباامان مکانی برای استراحت مسافرانی که قصد سفر به شهرهای شمالی را دارند می‌باشد.

چشمهٔ بش‌قارداش
چشمهٔ بش قارداش (پنج برادر) در ۸ کیلومتری جنوب بجنورد و در شرق جادهٔ بجنورد به اسفراین، در فاصلهٔ تقریبی یک کیلومتری جاده واقع شده‌است. آب این چشمه، در ردیف آب‌های بی‌کربناته کلسیک و سولفاته کلرورهٔ سرد به همراه سیلیس و آهن می‌باشد و در درمان اختلالات دستگاه گوارش، یاری رساندن به سوخت‌وساز بدن مؤثر و ارزش غذایی بالایی دارد.

کسب و کار
سخنی از سلیمان بن عبدالملک – خلیفه ی اموی : «در عجبم از ایرانیان که هزار سال سلطنت کردند و یک ساعت به ما نیازمند نشدند و ما یکسصد سال حکومت کردیم در حالی که یک ساعت از آنان بی نیاز نبودیم.»
 
تاریخچه بجنورد
مقدمه
با توجه به مشکل انسان امروزی و مشکلات هویتی که مکان های زیستی دارند و انسان خود را متعلق به محل زندگی نمی داند ، بنابراین باید در شهرسازی توجه داشت که عوامل هویت دهنده شهر و محله حفظ شوند و البته این حفظ کردن نباید فقط محدود به کالبد آن شود بلکه باید آن ها را زنده ساخت و فعالیت هایی را نیز در آن جاری ساخت و نباید به بهانه حفظ این بناها استفاده از این بناها را کنار گذاشت وفضاهای مرده ای بوجود آید
عوامل هویتی آنقدر در امر شهر سازی مهم است که کوین لینچ در کتاب تئوری شکل شهر گفته وقتی فردی می گوید((من در اینجا هستم)) ، کنایه از((من هستم )) می کند وفرد وجود خود را به وجود مکانی که در آن است وابسته می داند.
از طرف دیگر باید با شناخت ، تبلیغات و فرهنگ سازی عناصر تاریخی شهرها به مردم شناسانده شود و نباید وضعی مانند امروز پیش آید که به مردم یک محل عناصر آن مکان شناخته شود بلکه همچنین صنعت توریسم در بخش بناهای تاریخی گسترش یابد.
در بسیاری از کشورهای جهان صنعت توریسم و گردشگری بسیار اهمیت دارد و تورسم صنعت اول آن ها محسوب می شود در حالیکه در ایران با وجود بناهای تاریخی فراوانی که در اقصی نقاط آن وجود دارد اهمیت زیادی به ان داده نمی شود.
در بجنورد مکان های طبیعی ، تاریخی زیادی وجود دارد و می توان با توجه و توسعه آن ها باعث جذب گردشگر در بجنورد شد.
در این فصل ما در ابتدا به تاریخ شهر ، مبدا پیدایش و رشد و توسعه آن می پردازیم و سپس مطالبی را در مورد محله بیان می کنیم.

وجه تسمیه بجنورد
بجنورد در اصل بیژن گرد به معنی ساخته شده به وسیله بیژن بوده است. این اسم بسیار قدیمی است ، زیرا گرد به معنی شهر و آبادی است ، بنابراین بجنورد شهر بیژن معنی می دهد. (راهنمای خراسان- دکتر شریعتی)
بعدها بیژن گرد ، بیژن یورد نامیده شده و در تواریخ بزنجرد ثبت گردیده است. (روزنامه سفر خراسان، علینقی حکیم الممالک) و بر اثر تحولات آوایی به بیجن یورد تبدیل شده و سر انجام به شکل بجنورد تغییر پیدا کرده است.
علی اکبر عباسیان کارشناس علوم سیاسی در مقاله (بجنورد در خراسان) می نویسد : اگر به جست و جوی نام بجنورد در میان متون قدیمی برآییم ، هیچ نشانی از این شهر در نوشته های جغرافی نویسان و تاریخ نگاران نمی یابیم و حتی در فهرست اعلام کتابها اثری و بر روی نقشه ها نشانی از بجنورد بدست نخواهیم آورد. با توجه به مطالب مطالعه شده در کتاب های معتبر تاریخی ، این نکته به نظر می آید که اسم بجنورد کلمه قدیمی نیست و به 3 تا 4 قرن پیش باز می گردد. ولی این موضوع بدان معنی نیست که گمان رود بجنورد شهری بی نام و نشان بوده و بدون پیشینه تاریخی است ، بلکه اگر در مورد تاریخ شهر بجنورد تحقیقاتی به عمل آوریم ، باید پیرامون اسامی مانند کهنه کند ، بزهان و چرمغان بگردیم و در صورت تحقیق در مورد پیشینه شهرستان به دنبال اسامی مانند نسا ، ابیورد ، نیشابور و ... بگردیم.
کلیم الله توحدی در مورد وجه تسمیه بجنورد می گوید : بجنورد تحریف شده ی بژنورت می باشد که یک نام کردی است ، که پس از آمدن کردها به خراسان به یادگار بژنورت قدیم درشخدرسد واقع در سرزمبن قفقاز که مسکن ایل شادلو بود ، در اینجا نهاده شد. این نام عبارت است از دو واژه بیژن و یورد می باشد یعنی جایگاه و سرزمین بیژن.

مختصری در مورد دوران بسیار قدیم بجنورد
1- بررسی های یک نفر دیرین شناس به نام نیبولت در سالهای 1975-1974 بر بستر کشف رود نشان داد ، در حدود 600 هزار سال پیش ، اولین جرقه های آگاهی ذهن بشر در این منطقه درخشیده است و انسان های ساکن در کرانه دریاچه ای که در آن دوران بر قسمتی از دره کشف رود گسترده بود ، توانسته اند برای نخستین بار ابزارهای خشن از سنگ بتراشند.
2- در دوران میان سنگی یعنی از حدود هشت هزار تا بیست هزار سال پیش تنها مکان شناخته شده در خراسان منحصر است به ، تپه پهلوان در جاجرم که نشان از وجود تمدن قدیمی در منطقه خراسان شمالی می باشد.
3- درهزاره های پنجم وچهارم قبل از میلاد سملقان و جاجرم ، مسکن و ماوای جمعی از ساکنان منطقه ی بجنورد بوده است .
4- در اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول پیش از میلاد ، بجنورد بیشترین جمعیت را تا آن دوران در خود پذیرا شده است ، زیرا مهاجران آریایی وارد این منطقه شده اند که آثاری نیز از این دوره باقی مانده است.
از آنچه گفته شد می توان به قدمت این منطقه پی برد و با کاوش های بیشتر در آینده سخنان بیشتری نیز خواهیم شنید.
زمینه های پیداش و مقر و موضع شهر بجنورد در ادوار تاریخی
دشت بجنورد كه شهر بجنورد در بخش میانی آن گسترده شده است ، دارای وسعتی نزدیك به 100 كیلومتر مربع می باشد . هرچند وسعت دشت بجنورد و قابلیت های آن محدودتر از دشت هایی همچون دشت قوچان ، شیروان و مشهد می باشد ولی همین منابع به نسبت محدود نیز می توانست تشكل های پایداری را ایجاد نماید به طوری كه در شرایط مساعد سیاسی اقتصادی و در روند نسبتاَ طولانی ، یكی از این مراكز زیست انسانی مركزیت یافته و خود را در مقیاس یك مركز برتر مطرح كند ، بنابراین منابع طبیعی قابل بهره برداری در دشت بجنورد اعم از آب و خاك و اقلیم نسبتاَ مناسب و علفزارها و مراتع ، به مثابه منابع درونی زمینه های اولیه ایجاد گسترش مراكز زیست انسانی را در ادوار تاریخی فراهم می آورد كه با توجه به ارزش های فضایی نظیر موقعیت جغرافیایی ، قرارگیری دو دالان طبیعی ارتباطی خراسان به مازندران و همچنین فاصله كافی از سایر حوزه های متمركز زیستی در دشت های قوچان و شیروان به مراتب تقویت شده و رد مقیاس ناحیه ای مزیت های نسبی خوذ را نشان دهد . علاوه بر این برخی ملاحظلت سیاسی ، موقعیت سوق الجیشی شمال خراسان و محدودیت های ارتباطی آن و تكاپوی موجود در جاده تاریخی ابریشم نیز بر این ارزش ها می افزوده است.

به طور كلی مهمترین عوامل پیداش و توسعه شهر بجنورد عبارتند از :
1- علل طبیعی : شامل موقعیت ارتباطی ، آب فراوان وخاك حاصلخیز
2- عوامل انسانی
3- نقش تجاری و مبادلاتی
در نهایت با توجه به مطالب گفته شده و آثار و شواهدی كه از یك نقطه شهری در بخش جنوبی شهر بجنورد به چشم می خورد می توان گفت كه شهر قدیمی بجنورد ، چهارمغان نامیده می شده است . این شهر تپه های معصوم زاده و بخشی از قلعه عزیز را در بر می گرفته است ، به طوریكه از جنوب به تپه چغور، باغ و بش قارداش و از شمال شرقی با تپه های منزل آباد ارتباط داشته است .
شهر چرمغان در سال 617 ه . ق توسط مغول ها ویران گردید و بستر خطی شهر كنونی بجنورد در حدود سال 1100 ه.ق توسط تولیخان ابن نجف قلی خان ( تولیخان دوم ) یكی از امرای كرد شادلو بنا گردید .
نشستگاههای شهر بجنورد در دوره های مختلف ووضعت امروزی آنها:
الف- چهار مغان : شهر بجنورد درابتدا چرمغان (چهار مغان) نامیده می شده است. در جنوب بجنورد و پیرامون آرامگاه سلطان سید عباس ، آثاری از شهری كهن پیدا است كه به دوره خوارزمشاهیان تعلق دارد . این شهر كه موسوم به چرمغان بوده ، از غرب به تپه معصوم زاده ، از شرق به جاده روستای حمزانلو و تپه های باستانی صندل آباد ، از جنوب به قلعه عزیز و از شمال تا خیابان 17 شهریور جنوبی امتداد می یابد.
در جنوب این محوطه ، دو تپه باستانی نمایان است كه راه قلعه عزیز از میان آن می گذرد. وسعت چرمغان در حدود 10 هكتار برآورده می شود. ابعاد واقعی شهر به سبب آنكه در زیر خروارها خاك مدفون شده ، آشكار نیست.
در دوران پارتها ، به سبب اقامت چهار مغ در بجنورد قدیم ، این شهر به چهار مغان شهرت یافته و بر اثر دگرگونی های آوایی ، چهار مغان به چارمغان و جرمغان تغییر شكل پیدا كرده است.
مقدسی ، جرمغان را یكی از شهرك های نساء به شمار آورده است. در كتاب حدود العالم این شهر به نام جرمكان یا جرمگان از توابع نیشابور ثبت شده است.
جرمگان شهری است با كشت و برز بسیار و آبادان و در میان كوه و دشت قرار گرفته و این همه از حدود نیشابور است. در تاریخ غازانی ، نام این شهر جرمغان ثبت شده است و در كتاب مرآت البلدان ، جرمكان نامیده شده است . رودخانه ای به همین نام از 5 كیلومتری جنوب این شهر از محلی به نام بش قارداش سرچشمه گرفته و اراضی این شهر را مشروب می كرده است . این رودخانه در حال حاضر نیز جاریست و به نام چرمغان معروف است. صنیع الدوله در كتاب مطلع الشمس می نویسد : اهالی بجنورد گویند ، در محلی كه قلعه عزیز و امام زاده سلطان سید عباس واقع شده ، شهری بوده موسوم به جرمغان ، در كمال آبادی. این شهر را مغولها در غلبه بر خراسان خراب كرده اند و در اراضی آن حالا مسكونات كهنه و خرده فلز و شكسته ظروف یافت می شود ، طبق کاوشهای باستانی صورت گرفته در ویرانه های این شهر ، سكه ها و آثار ذی قیمت تاریخی بیشماری یافت می شود. از جمله سكه های نقره ای كه نام خلفای راشدین بر آن ضرب شده و متعلق به قرن اول هجری است .
به گفته معمرین بجنوردی ، در اوایل حكومت رژیم پهلوی ، در تپه های این شهر توسط انگلیسی ها حفاریهایی صورت گرفته است.
كاوشهایی كه اخیراً به وسیله كارشناسان سازمان میراث فرهنگی خراسان انجام شد ، مشخص نمود كه از اوایل اسلام مردمی با فرهنگ پیشرفته در این مكان ساكن بوده اند . مطا لعه اشیاء و آثار مكشوفه در بخشی از دامنه شمالی تپه معصوم زاده كه پس از گمانه زنی در مهر ماه 1370 انجام گرفت ، حاكی از آن است كه خانه های آنان بطور متراكم و با دیواره های سنگی ساخته شده است. اطاقها با آجرهای مربع یا شش گوش مفروش بوده و در هر خانه اجاق و تنور پخت نان وجود داشته است. داخل تنورها دارای شیار و نگاره هایی بوده كه بر رویه ی نان ، نقش می بسته است. در سطح شهر چرمغان ، آب در لوله های سفالی تنبوشه جریان داشته و به گفته اهالی بجنورد ، آب چشمه بش قارداش از طریق لوله های سفالی به شهر چرمغان هدایت شده است. چرمغان از شهرهای آباد خراسان بوده و كوره های سفال پزی ، شیشه گری ، آهنگری و كارگاههایی از جمله كارگاه ساخت ظروف سنگی در شهر فعالیت داشته اند و امكانات مادی و توانایی های فنی و هنری و صنعتی به مردم قدیم بجنورد امكان می داده تا زندگی نسبتاً مرفه یی داشته باشند.
حاصل بررسی های سطحی و مطالعه اشیاء و پدیده های فرهنگی مكشوفه از 14 گمانه حفاری شده در جهات مختلف محوطه معصوم زاده ، حاكی از این هستند كه از قرون اولیه اسلام ساكنین اولیه بجنورد در دامنه شما لی تپه معصوم زاده ، رحل اقامت افكنده و به فعالیتهای صنعتی و هنری پرداخته اند. مناسب بودن محل با موقعیت تجاری و اقتصادی و مساعدت آب و هوایی به ساكنین امكان داده است كه آن محل را به شهری نسبتاً بزرگ ارتقاء دهند و با رفاهی نسبی ، بیش از 700 سال در آن زندگی كنند .
آثار و شواهد نشان می دهند كه این شهر دارای ساختمانهای مجهز به كاشیكاری و آجری بوده و شبكه آبرسانی داشته است. جوش های كوره ، قطعات فلز ، شیشه ، سفال ، لعاب و سنگ ، حكایت از این دارند كه در بجنورد قدیم كارگاه های مختلفی كه نیازهای صنعتی و روزمره ساكنین را تامین می كرده ، فعالیت داشته اند. در بقایای عرصه زندگی آن مردم ، كار و تلاش و ابتكار و عشق به زندگی موج می زند . بجنورد قدیم به دلایلی نامشخص ، در اوایل قرن هشتم هجری متروك گردیده و خانه وكاشانه متروك مردم را سوانح طبیعی در هم كوبیده است.
سطح شیب دار منطقه باعث شده كه به مرور بخشهای فوقانی شسته شده و در نقاط پست ریخته شوند ، این مدعا را لایه نگاری گمانه سه ، در بلندترین نقطه محوطه مدلل می سازد. زیرا در عمق 15 سانتیمتری به آثاری برخورد شد كه باید در كف یك فضای معماری باشد. بنابراین ، توده خاك و مصا لح حاصل از انهدام آن بنا كه شالوده دیوار آن در محل موجود می باشد ، تماماً به سطوح پایین تر غلطیده اند. محوطه باستانی معصوم زاده بجنورد ، به لحاظ غنای فرهنگی و لایه منظم باستان شناسی ، بسیار با اهمیت است كه باید بر حفظ آن تاكید شود.
طبق اظهارات آقای مهندس رجبعلی لباف كارشناس میراث فرهنگی ، در این شهر چهار لایه تمدنی كشف شده كه حاكی از وجود تمدنی دیرین است كه به پیش از اسلام باز می گردد.
بی گمان با كاوشهای وسیعتر در این شهر باستانی كه براثر حمله مغول و حوادث طبیعی در زیر خاك پنهان شده ، آثار ارزشمندی از یادگارهای تاریخی دوران پیشین به دست خواهد آمد كه از نظر شناسایی نكات دقیق تاریخی ، هنری و فرهنگی تمدن های موجود در سرزمین شمال غربی خراسان ، بسیار آموزنده و سودمند است.
ب- کهنه کند : در شش کیلومتری چهارمغان قصبه ای شکل می گیرد که امروز به کهنه کند یا کهنه کن معروف است. که در سه کیلو متری غرب بجنورد و به فاصله ی یک فرسنگی شمال غربی شهر کهن جرمغان آثار و بقایای قصبه ی معتبری پدیدار است که متعلق به سده های 7-9 قمری است. این قصبه بزرگ که بر سر را ه روستای لنگر قرار گرفته در بین اهالی به کهنه کند به معنای آبادی کهن شهرت دارد و معروف است که زلزله باعث خرابی آن شده است. صاحب مطلع الشمس نام این قصبه را بیژن یورت نامیده واز آن به عنوان یکی از اماکن مشهور و ابنیه عتیقه این سرزمین که روزگاری ساکنین قدیم بجنورد در آن می زیسته اند ، یاد کرده است.(موافق حدس، آنکه بعد از ویرانی این آبادی بجنورد ساخته شده واسلاف سکنه حالیه بجنورد را می شاید که در اینجا می زیسته اند.)
دکتر شریعتی درکتاب راهنمای خراسان درباره کهنه کند و قدمت آن نوشته است: این نام فارسی کهن در میان مردم کرد زبان بجنورد ، حکایت از آن دارد که پیش از صفویه اینجا به عنوان بجنورد قدیمی و ویرانه ای تلقی می شده که شهر فعلی پس از آن ساخته شده است.
لسترنج در کتاب سرزمین خلافت های شرقی این شهر را بزهان نامیده است.
کلنل ییت با اشاره به ویرا نه های شهر کهنه کند می گوید : در شمال شرقی بجنورد خرابه های یک شهر قدیمی دیگر به چشم می خورد که به آن بیزهان می گفتند. این شهر نیز در اثر زلزله ای که در اواخر قرن نهم به وقوع می پیوندد ، از بین می رود.
كهنه كند محوطه ای به وسعت بیش از چهار هكتار را شامل می شود كه در مركز آن برفراز خاكریزی ، ویرانه های قلعه ای تاریخی جلب توجه می كند. نارین قلعه ، هفت متر بالاتر از سطح زمینهای مجاور بنا گردیده است. شكل آن مربع مستطیل و امتداد آن از مشرق به مغرب است و طول بارو قلعه 130 متر و عرض آن 87 متر می باشد. دروازه آن رو به سوی مشرق باز می شده است. مصا لح به كار رفته در ساختمان قلعه خشت و گل است و در داخل دیواره های آن از سنگ نیز استفاده شده است. خرابه های 4 برج در چهار گوشه قلعه ، دو برج در میانه دیواره های جنوبی و شمالی و دو برج در دو طرف دروازه قلعه ، به چشم می خورد. دیوار قلعه 3 متر ضخامت داشته و هنوز از برج و باروی آن با وجود تخریبهای بسیار دیوارهایی به بلندی 5 متر باقی مانده است.
صنیع الدوله كه در سال 1300 هجری قمری كهنه كند را در آن مشاهده نموده است. وی از خندقی به عرض ده متر كه بر خاكریز برج و بارو محیط بوده ، سخن به میان آورده و متذكر گردیده خندق از سمت شرق و جنوب پر شده و در آن كشت و زرع به عمل می آید و از دو سمت دیگر به اندازه یك ذرع از عمق خندق باقی است. وی پس از بررسی بنیاد مستحكم بنا و دقت در محاسبات آن چنین نتیجه گرفته است : از استقامت خط جداران اربعه قلعه مزبور و تساوی دهنه باقی از خندق و آثار دیگر محقق می شود ، كه طرح بنای آن به دست مهندسی ماهر ساخته شده است.
دكتر شریعتی نارین قلعه را از آثار تاریخی مهم بجنورد به شمار آورده و نوشته است : نارین قلعه بر روی تپه كهنه كند ، از بناهای بسیار دیدنی است. عظمت و دقتی كه در ساختمان نارین قلعه پدیدار است ، نشان می دهد كه بنای آن باید بسیار قدیمی باشد و شاید از آثاری است كه از بیژن گرد باقی مانده است.
برج های قلعه ویران شده ، اما بخش هایی از بقایای دیواره قلعه علیرغم كند و كاوهای بسیار همچنان پا برجا مانده است. فضای داخلی قلعه دارای گودال های بزرگ بسیار و چاله هایی است كه نشان از خاكبرداری های مكرر دارد و در گوشه و كنار آن جا به جا لایه های خاكستر استخوان و سفالهای درهم شكسته به فراوانی دیده می شود .
در مورد قصبه کهنه کند نویسنده مطلع الشمس می نویسد: از طرف آن بیوتات و عمارات سكنه سایر اهالی این قصبه بوده است. از آثار خا نه های ایشان تلال محقره مختصره فعلاً به نظر می رسد. علامت نهری خراب نیز در قسمت جنوب موجود است. در حال حاضر به علت عبور دو جاده از محاذات شمالی و شرقی قلعه و تسطیح زمین های مجاور ، آثار چندانی از خانه ها پیدا نیست. اما در فاصله یكصد متری ضلغ غربی و جنوبی قلعه ، ویرانه خانه های قدیمی كه زمانی حصار نارین قلعه را در بر گرفته بودند ، هنوز نمایان است .
در مورد دروازه های اصلی شهر صنیع الدوله نوشته است : حتی آثار دو برج هم كه غالباً در طرفین دروازه های قصبه جات بزرگ و شهرهای معمور ساخته می شود ، حالا در اینجا موجود است كه با آنكه بعضی اعوام و شهور و انقضاء زمان و دهور برای زراعت آن تلال را تسطیح و تسویه كرده اند ، هنوز باقی است كه دلیلی بر كیفیت احاطه بیوتات بر حصار نارین قلعه و تعیین محل دروازه ، پرچین ، یمین و یسار از آنها می توان انتزاع نمود .
اكنون با گذشت پنج قرن از تاریخ ویرانی كهنه كند ، دلیل پیشروی اراضی كشاورزی بداخل این قصبه تاریخی و دایر شدن كارگاه های آهك و آجر پزی و عبور دو جاده از پیرامون آن ، نشانی از آثار و برجهای دروازه های شهر موجود نیست . آنچه هست بقایای كوزه ها و ظروف سفالی ساده و نقش دار و ندرتاً استخوانهای مردگان كه در سطح وسیعی پراكنده اند.
ج- شهر کنونی بجنورد : در سال 1100 هجری قمری بدست تولی خان دوم یکی از امرای اکراد طایفه شادلو ، بنا گردیده است. در فتنه حسن خان سالار در سال 1363 این شهر به طور کلی ویران شد و فرزندان تولیخان آن را از نو بنا کردند که این شهر شامل قسمت های زیر بوده است:
1- حصار و باروی شهر : مك گریگور توصیف نسبتاً دقیقی را از حصار و باروی بجنورد ارائه می دهد : شهر بجنورد را می توان به شكل مربعی توصیف كرد كه به فاصله
دو مایل از كوهستان شمالی قرار گرفته است. در ضلع شمالی تپه ای است كه شهر در اطراف آن ساخته شده و برفراز آن اقامتگاه ایلخانی است كه طبق معمول ارگ شهر نامیده می شود.
از چهار طرف ، دیواری نسبتاً خوب شهر را محصور كرده كه در مقایسه با بخش مسكونی ، زمین های وسیعی را احاطه كرده است. به گونه ای كه در ضلع جنوبی و غربی فضاهای باز وسیعی تقریباً بطور كامل غیر مسكونی باقی مانده است.
این فضاها با دیوارهای داخلی از بخش مسكونی جدا شده اند. در سمت غرب ، دیوار سومی دیده می شود كه به هیچ علتی ، از باغ خان به سوی جنوب كشیده شده و بین دیوار خارجی و دیوار داخلی فوق الذكر ، واقع است. شهر چهار دروازه دارد. با آنكه شهر سه دیوار دفاعی دارد ، قادر به مقاومت چندانی نباید باشد ، زیرا حصارها مانند هرجای دیگر در این مملكت ویران شده اند و قابل مرمت نیستند .
آب شهر را به آسانی می توان قطع كرد و در ضلع شمالی ، قسمتهایی از ارتفاعات بر شهر مشرفند. در بخش جنوبی خیابانی كه به ارگ منتهی می شود ، رودخانه كوچكی جاری است. در اینجا چند درخت كاشته شده كه سایه ای دلپذیر ایجاد كرده اند.
در سال 1286 هجری قمری كه یارمحمد خان سهام الدوله رئیس اكراد شادلو ، بر شمال غربی خراسان حكومت می كرد ، ناصرالدین شاه قاجار سفری به خراسان و از جمله به بجنورد داشته است. حكیم الممالك یكی از همراهان وی بوده كه در كتاب روزنامه سفر خراسان چنین تصویری از بجنورد بدست می دهد : بلده بجنورد شهری كوچك با قلعه و حصار محكم ، مشتمل بر چهار هزار خانوار و بازار و حمام و مسجد و خیابانی است ، مسطح و عریض كه ابتدای آن از دروازه ارگ تا انتهای شهر است. ارگ آن ، حصاری است كوچك با برج و بارو كه زمین آن از سطح شهر مرتفع تر و اكنون موقف سهام الدوله و كسان ایشان است .
این شهر كه تقریباً مربع است دوازده برج در ضلع شرقی دارد ، دوازده برج در ضلع جنوبی ، دو برج طرفین دروازه قبله و بروج طرف شمالی که برج های ارگ است. ضلع غربی برج ندارد و یار محمد خان سهام الدوله در این اواخر پنجاه و شش ذرع بر تمام طول این ضلع افزوده و ابنیه و عمارات ساخته شده است . تمام دور شهر پنج هزار و هفتصد و دوازده ذرع می باشد و خندقی نیز دور باروی شهر حفر كرده اند .
2- برج منظر: برج منظر كه تنها برج دیده بانی شهر بجنورد در دوره صفویه محسوب می شده ، بر فراز تپه ای
در شمال شهر ساخته شده بود . این برج در مركز ارگ حكومتی قرار داشته و دور تا دور آن را حصار قلعه و خندق هایی فرا گرفته بود. این برج به شكل شش ضلعی ، از خشت و گل ساخته شده و دارای پنج طبقه بوده است .
در طبقات بالا پنجره هایی به چهار جهت گشوده می شد كه از آن برای دیده بانی و تیراندازی استفاده می گردید . پیدا شدن گلوله های توپ در زمینهای مجاور برج حاكی از اهمیت نظامی و سوق الجیشی منظر در مقابله با مهاجمان در سده های اخیر بوده است . این برج بیش از 12 متر ارتفاع داشته و دو طبقه فوقانی منظر بر اثر اصا بت صاعقه
در سالهای گذشته فرو ریخته است. این بنای مستحكم تا دهه 40 همچنان پا برجا بوده که در جریان احداث خیابان به كلی ویران گردیده است .
3- دروازه ها : از ابتدای بنای شهر قدیم بجنورد ، این شهر دارای چهار دروازه در چهار جهت بوده ،كه دروازه مشهد در شمال ، دروازه قبله در جنوب ، دروازه قوچان در شرق و دروازه گرگان در غرب شهر قرار داشته است. صنیع الدوله نیز اسامی این دروازه ها را در مطلع الشمس آورده است .
4- ارگ حكومتی : در نزدیكی دروازه شمالی شهر بجنورد ، ارگ مستحكمی در آغاز قرن دوزادهم هجری قمری دوره صفویه به وسیله امیران ایل شادلو بنا گردیده بود. ارگ روی تپه ای بنا شده است كه حدود یكصد و پنجاه یارد مربع وسعت دارد. فاصله آن با دروازه شمالی یكصد یارد است و زمینی با شیب ملایم به سمت جنوب ، پایین می رود.
تا سال 1300 هجری قمری قسمتهایی از این ارگ همچنان پا برجا مانده و صنیع الدوله درباره آن می نویسد: قلعه ارگ بجنورد كه حالا بقیه ای از آن باقی است ، از آثار برج و بارو معلوم می شود كه شكلی مربع مستطیل داشته و در طرف طول ، شش برج و در طرف عرض ، چهار برج داشته است. سوای دو برج طرفین دو دروازه كه یكی رو به جنوب و دیگری رو به شمال است ، دروازه شمالی و همان دروازه قوچان است كه ذكر شد.
طول ارگ ، از مغرب به مشرق و عرض آن ، از جنوب به شمال و مسافت هر برج با برج دیگر ، پنجاه قدم و محیط هر برج ، سی و سه قدم است و عمارت حكومتی كه مسكن آباء و اجداد یار محمد خان سهام الدوله بوده است. در سال 1303 هجری قمری این بنای دویست ساله ، رو به ویرانی می نهد.
5- محله ها : سال 1300 هجری قمری ، بجنورد دارای یازده محله به اسامی : محله شهر تازه ، محله دروازه قوچان ، ساربان محله ، سرمحله ، محله شیخ محمد تقی ، محله حاجی ملا نقی ، محله حاجی ابراهیم ، محله
مسجد حاج محمد خان ، محله سلطان ، دروازه گرگان و محله وسط بوده است .
6- بازار و خیابانهای بجنورد : در سال 1284 هجری قمری ، بجنورد 1500 خانه گلی با بامهای مسطح و ظاهری مخروبه داشته است. در اینجا چهار خیابان اصلی دیده می شود. یكی از دروازه قبله شروع شده ، ضلع غربی ارگ را دور می زند و سپس به دروازه مشهد ختم می شود .
دیگری از دروازه قوچان آغاز و به صورتی نامنظم در شهر امتداد می یابد و در غرب به دروازه گرگان می پیوندد . 16 سال بعد صنیع الدوله بازار و سیمای شهر را چنین توصیف می كند: بازار شهر عبارتست از یك خیابان وسیع طولانی كه تقریباً در وسط شهر و از شمال به جنوب امتداد یافته است .
جمعیت آن كمتر از ده هزار نفر و دارای پانصد
و شصت باب دكان ، شش مسجد ، هفت حمام ، یازده محله و چهار دروازه است. اما در نظر كلنل ییت انگلیسی : بجنورد چیزی نبود جز دهكده بزرگ و بی در و پیكر كه بازار طویلی از میان آن می گذشت . در این شهر تجارت رونقی نداشت و چند مغازه هم كه موجود بود ، فقط می توانست جوابگوی نیازهای محلی باشد. كیفهای كوچك ابریشمی شاید تنها چیزی بود كه به وفور در این ناحیه یافت می گردید .
7- مساجد : بجنورد دارای مساجد متعددی بوده كه صنیع الدوله شش باب از معروفترین آنها را نام برده است: مسجد جامع ، مسجد بالا ، مسجد دروازه قوچان ، مسجد میان بازار ، مسجد دروازه گرگان و مسجد ممدكلانتر.
علاوه بر تكایا و حسینیه ها ، خیرات خانه هایی نیز در بجنورد وجود داشته كه می توان از خیرات مجاور دروازه قبله نام برد .
8- حمامها : در بجنورد قدیم ، هشت باب حمام به اسامی ، حمام مرمر حكومتی ، حمام آزاد خان ، حمام شهر جدید ، حمام فراشباشی ، حمام كلانتر ، حمام میان بازار و حمام حاجی آقا وجود داشته است .
9- باغها و عمارتها : عمارتهای حكمرانان و امرای بجنورد در داخل باغستان های بزرگی كه چهار سوی شهر را در بر می گرفت ، بنا گردیده بود. شماری از این باغها در داخل حصار شهر و برخی از آنها در بیرون شهر قرار داشتند. این اواخر محمد خان سهام الدوله ، در ابتدای ضلع غربی شهر كه به طرف شمال است ، در محلی كه باغ مرحوم یزدان قلی خان پدر معزی الیه بوده ، عمارتی عالی بنا كرده و خیابانی وسیع با چهار جدول ساخته كه در باغ مزبور شروع كرده و تقریباً هزار و پانصد قدم امتداد یافته و فی الحقیقه از مواضع متنزهه و تفرجگاه اهالی بجنورد است.عرض خیابان دوازده ذرع و كنار جدول آن انوار اشجار سایه دار از قبیل : بید ، سفیدار و چنار غرس كرده اند.بعضی باغات دیگر نیز در حوالی شهر می باشد. از جمله باغ دلگشا ، که در طرف شمال شرقی جلگه و شهر كه مرحوم جعفر قلی خان ایلخانی
احداث نموده و چند باغ در عرض یكدیگر در سمت جنوب شهر است. از جمله یكی باغ امیر گونه خان است كه حالا از سلیمان خان پسر یار محمد خان سهام الدوله می باشد ، یكی باغ حیدر قلیخان سهام الدوله ، باغ علیمردان خان پسر نجف قلیخان ، باغ قهار قلیخان پسر نجفقلیخان ، باغ محمد رحیم خان ، باغ آزاد خان ، باغ فرح زا و علاوه بر باغات مزبور ، باغستانی در سمت شرق جلگه واقع شده كه معروف به باغستان حاجی است. تمامی ناحیه بسیار تمیز و پاكیزه نگاه داشته شده بود ، چیزی كه در سایر نقاط ایران نمی توان شاهد آن بود.
10- عمارت حكومتی : در میان باغ سرسبزی واقع در شمال شهر بجنورد ، ‌عمارت حكومتی سهام الدوله قرار داشته است . پس از عبور از یك خیابان سنگفرش و عریض و گذر از زیر سردرب زیبای دو طبقه ای ، عمارت نمایان می شد . چند تن از سیاحان در سفرنامه هایشان به این بنا اشاره نموده اند . از جمله ناصرالدین شاه در سفرنامه دوم خود می نویسد : آخر خیابان و آخر شهر ، خانه سهام الدوله است ، وارد خانه شدیم ، دیوان خانه ، قشنگی بسیار خوبی دارد . حوض طولانی خیلی خوب و خوش وضعی در وسط خانه است . حوضخانه خیلی خوبی
شکل5- حیاط و حوض و حوض خانه سهام الدوله ، در گوشه راست برج منظر و در گوشه چپ عکس دروازه مشهد دیده می شود.
دارد . قنات مخصوص هم دارد كه از توی همین حوض به قدر دو سه سنگ آب صاف خوب در می آید . وسط حوضخانه هم حوض قشنگی دارد كه آب صاف بسیار خوبی در كمال لطافت از توی آن می جوشد . تمام زمین و حوض و دیواره حوضخانه از مرمر است. حمام كوچك خوش وضع مرمری هم دارد . در خود بجنورد معدن سنگ مرمر وجود دارد . اما مرمرش به لطافت و صفای مرمرهای معادن دیگر نیست . الحق عمارت و حوضخانه و باغچه
سهام الدوله در كمال سلیقه ساخته شده است.
11- قناتها: از قناتهای معروف بجنورد می توان ، از قنات جاجرمی ، حسن بیگ ، معصوم زاده ، باباخان ، بازار ، حسین پهلوان ، كاریز كلثوم خانه ، امیریه ، حاج محمد اسماعیل ، آقا میرزا محمود ، شیر و صدر آباد نام برد. قنات صدر آباد پرآب ترین آنها بوده كه هنوز جاری است.

تاثیر عوامل تاریخی بر بجنورد در ادوار مختلف:
در قرون 6 تا 4 قبل از میلاد در عصر هخامنشیان این منطقه از سوی غرب با هیرکانیا(گرگان) از سوی شرق با منطقه مارگیا(مرو) همجوار بوده است و بدور از مرکزیت دولت که در جنوب غربی ایران قرار داشته ، بوده است.
پس از سقوط هخامنشیان و هجوم اسکندر مقدونی به ایران سپاه اسکندر پس از عبور از گرگان ازاین منطقه گذشته وآن را مورد غارت قرار داده است. در نیمه سوم قبل از میلاد شاهد اوج گیری و حرکت اقوام پارتی در این ناحیه هستیم که مرکزیت آن درآساک (قوچان امروزی) قرار داشته است و باعث رشد شهرهای اطراف از جمله بجنورد شده است. درزمان ساسانیان به علت دور بودن بجنورد از مرکز حکومت ، تعرض هایی به این منطقه شده و مانع رشد آن شده است.
پس از ظهور اسلام در دهه سوم و چهارم قرن اول هجری ، این منطقه به تصرف مسلمانان درآمد. در نیمه اول قرن دوم هجری پس از تلاطم خروشان مردم خراسان ، نواحی شمال خراسان که مردم آن نیز در این جوشش ها سهیم بوده اند ، با ظهور دولت طاهریان ، نیز جزیی از آن حکومت و جزیی از نیشابور می شود.
در نیمه های قرن سوم هجری با تسلط صفاریان بر طاهریان ، این منطقه به زیر سلطه آنان می رود تا این که دولت سامانی روی کار می آید و باعث پیشرفت این ناحیه می شود. بعد از سامانیان این منطقه رو به افول می رود (مصادف با حکومت آل زیار و بویه) ، تا با حمله مغول کل تمدن ایران از بین می رود که در مورد سرنوشت بجنورد در این زمان بعدا سخن رانده خواهد شد و پس از آن لشگر کشی های تیمور که این مناطق را لگدمال کرد.
با ظهور دولت صفوی ، شمال خراسان مانند بقیه نقاط کشور رشد قابل ملاحظه ای می کند. این شهر از زمان قاجار مورد توجه فراوان قرار می گیرد و رشد آن شروع و ادامه می یابد وتا به امروز نیز ادامه دارد.

نقش بجنورد در دوره های مختلف :
1- در دوره صفویه : در این دوره بجنورد شهری است كاملاً نظامی و حاكم نشین با بارو و خندق و برج ها و چهار دروازه و ارگ حكومتی در شمال شهر (ساربان محله ).
2- در دوره قاجاریه : در این دوره نیز نقش شهر همچنان نظامی است .
3- شهر بجنورد امروزی :
الف- بعد از قاجاریه تا دهه 1330 : از لحاظ سیاسی و نظامی بسیار مهم بود ، به طوریكه در اولین تقسیمات كشوری در سال 1316 به عنوان یكی از 49 مركز شهرستان كشور انتخاب شود به علاوه وظیفه خدمات رسانی به منطقه نیز با توجه به مركز شهرستان بودن به آن افزوده شد .
ب- دهه های 40 و 1350 : افزایش نقش خدماتی شهر و كاهش نقش كشاورزی .
ج- پس از انقلاب اسلامی :
- افزایش نقش ارتباطی و خدماتی شهر .
- در جامعه عشایری بخشی از لایه های عرفه كوچ نشینان روانه شهر بجنورد شدند .
- در جامعه روستایی با تغییر در نظام مالكیت و مدیریت بر نیروی انسانی ، بخشی از نیروی كار آزاد شده به شهر بجنورد مهاجرت نمودند .

علل شكل گیری جامعه شهری در بجنورد :
1- وجود منابع آب كافی و فراوانی رودخانه ها و چشمه هایی كه در سطح شهر و شهرستان وجود دارند ، كه از اسامی روستاها نیز می توان به این موضوع پی برد ، مانند : گرمخان ، بازخانه ، آشخانه و احتمالاً سملقان و قزستان و ... كه در این تركیبات خان و خانه به معنای چشمه است .
2- وجود خاك حاصلخیز و مناسب و اراضی مناسب برای كشاورزی
3- وجود دشت هموار برای كشاورزی با شیب كمتر از یك درصد
4- فاصله كافی از حوزه های متمركز زیستی در دشتهای قوچان و شیروان و گنبد و اسفراین .
5- قرار گرفتن در مسیر جاده ابریشم .
6- موقعیت استراتژیكی منطقه مرزی خراسان .

روند تاریخی تحولات كالبدی شهر بجنورد :
با توجه به اینكه از قدمت شهر كنونی بجنورد بیش از 300 سال نمی گذرد ، كالبد آن دارای ساختاری با قدمت زیاد نیست با این حال این شهر در محدوده و هیئت قدیم و جدید قابل شناسایی است .
الف- شهر قدیم بجنورد :
1- شهر دروه صفویه :
شهر بجنورد در این دوره شهریست : كاملاً نظامی و حاكم نشین ، با بارو و خندق ، برج ها ، چهار دروازه و ارگ حكومتی
که بر روی تپه ای در شمال شهر (ساربان محله ) واقع شده است .
2- شهر دوره قاجاریه :
شهر این دوره حاصل تكامل كالبدی شهر در محدوده دیوار و برج و باروهای دوره صفویه است و هنوز قابلیتهای نظامی خود را حفظ كرده است. بافت شهر منظم است و فرم شطرنجی دارد و عناصر شهری مهم آن شامل یازده محله با 1500 باب خانه ، شش باب مسجد ، هشت باب حمام و بازارهای شهر مانند چهارشنبه بازار ، بازارچه كفاشها و مسگرها می شود و دور تا دور آنرا اراضی كشاورزی و باغهای بزرگ (عمدتاً باغهای اربابی) فرا گرفته است.
ب- بجنورد امروز :
كالبد شهر كنونی بجنورد حاصل تحولات سه دوره مشخص تاریخی است.
1- بعد از قاجاریه تا دهه 1330 :
شهر بجنورد در این دوره كماكان از لحاظ سیاسی و نظامی با اهمیت بود. بعلاوه وظیفه خدمات رسانی به منطقه را به عهده داشت .
در اولین تقسیمات كشوری 1316 به عنوان یكی از 49 مركز شهرستان كشور انتخاب شد. بافت مركزی شهر همچون گذشته بافتی همگن و منظم و دارای الگوی شطرنجی و تك هسته ای بود. شبكه های اصلی حمل و نقل عمود بر هم در تقاطع های مهم به میادین مجهز شدند و تاسیسات شهری جدید نیز در مركز تجاری اداری و حواشی شهر ایجاد شد. علیرغم توسعه
شهر در جبهه های شرقی ، غربی و جنوبی ، بافت شهر هنوز بهم پیوسته ، فشرده و منظم است و پیرامون آنرا اراضی كشاورزی و باغات گرفته است.
2- دهه 1340 و 1350 :
ساختار اقتصادی ، اجتماعی و كالبدی شهر بجنورد در این دوره تحت تاثیر تحولات كلان اقتصادی ، اجتماعی (اصلاحات ارضی ، برنامه های پنجساله توسعه ، افزایش قیمت نفت ...) تغییر و تحول عمده ای را شاهد بوده است. بطوریكه با رشد بخش خدمات و كاهش سهم كشاورزی در اقتصاد شهر ، نقش خدمات رسانی به حوزه زیر پوشش و ارائه تسهیلات ترانزیتی در محور جدید مشهد تهران (جاده سنتو) بیش از پیش تقویت می شود .
شهر بجنورد در این دوره با مهاجرت شدید روستائیان و رشد سریع كالبدی در همه جهات مواجه می شود. بخش مهمی از این مهاجرین در اراضی كشاورزی حاشیه شهر و در امتداد محورهای ورودی و خروجی بین شهری اقدام به ساخت و ساز می نمایند و بدین ترتیب توسعه های پراكنده كالبدی مخصوصاً در جهات شمالی و غربی (كلاته باقرخانها ، نیروگاه شمالی ) در تضاد با بافت منظم و فرم شطرنجی شهر (توسعه ارگانیك و نامنظم در امتداد كوچه باغها ، مسیر نهرها و حد مالكیتها در جبهه شمالی - كلاته باقرخانها ) ، یا در تبعیت از الگوی حاكم بر شهر (بافت نسبتاً منظم و شطرنجی نیروگاه شمالی) بافت شهر را از همگنی و فشردگی خارج می نماید و به حاشیه نشینی در سطح شهر دامن زده و مدیریت كار آمد شهری و كنترل ساخت و سازها را به مخاطره می اندازد . با اینحال الگوی شطرنجی شبكه و مدل تك هسته ای مركز شهری هنوز بر شهر حاكم است و بازار قدیم كماكان فعال می باشد .
3- بجنورد پس از انقلاب اسلامی :
در تب و تاب های اولیه پس از انقلاب و در روند تثبیت حاكمیت جمهوری اسلامی بر كشور و متعاقب شروع جنگ تحمیلی ، پاره ای زمینه ها و عواملی چند ، موجب تغییرات مهم در ساختار اقتصادی و اجتماعی شهر شده و كالبد آنرا متاثر نمود كه اهم آنرا می توان در موارد زیر دانست:
الف- تغییر در دیدگاههای كلان توسعه ، روند تهیه و اجرای طرحهای توسعه شهری و مكانیزم كنترل آن ، همراه با خروج بخشی از بدنه كارشناسی از دوایر برنامه ریزی و طرح ریزی شهری و جایگزینی آنها با افرادی كه دارای دیدگاهها و تجربیات متفاوتی بودند .
شکل 9- بجنورد در سال 1372ه . ش
ب- تصویب قانون زمین شهری در راستای ممانعت از بورس بازی زمین و تامین اراضی برای اقشار كم درآمد و سایر نیازهای عمرانی كه پیآمد آن توسعه كالبدی بیشتر شهر در اراضی تحت تملك زمین شهری
بود . (اراضی حصار شیرعلی ، مجتمع آموزش عالی ...)
ج- توسعه كالبدی شهر در حواشی شهر و همچنین اراضی كه از طرف تعاونی های مسكن مكان یابی شده بود.
د- بهبود وضعیت اقتصادی اقشاری از جامعه كه از رانتهای اقتصادی بهره مند می شدند.(صاحبان اراضی با كاربریهای انتفاعی ، مالكین اراضی حاشیه شهر که به محدوده شهر وارد شده بود و كلاً تمامی افرادیكه به نوعی از افزایش تقاضای زمین و توسعه ابعاد كالبدی شهر به لحاظ افزایش جمعیت آن منتفع می شوند. )
ه- كمبود منابع مالی و اعتباری اجرای طرحهای توسعه شهری .
و- فقدان قوانین ناظر بر نحوه كنترل توسعه های شهری یا تساهل نسبت به آن .
- در این دوره مهاجرت های روستایی به شهر ، كماكان ادامه یافت و بخش خدمات مخصوصاً عمومی و اداری تقویت گردید .
- افزایش جمعیت شهر به توسعه كالبدی هر چه بیشتر آن انجامید و بخش های دیگری از اراضی كشاورزی ، در جبهه های شمالی و جنوبی شهر مورد ساخت و ساز پراكنده قرار گرفتند و ابعاد حاشیه نشینی بیش از پیش گسترده تر شد .
- طرح جامع و تفصیلی مصوب شهر در این دوره امر هدایت توسعه شهر بجنورد را به عهده داشت كه جهات توسعه آن را در جنوب و غرب و تا حدی شرق تعیین نموده بود و بر توسعه همگن ، منظم و پیوسته آن تاكید داشت . ولی علیرغم آن توسعه حاشیه ای و در خارج از جهات پیشنهادی به سرعت در حال انجام بود و برای اولین بار ، مطالعات مكان یابی توسعه های آتی شهر نیز انجام گردید و با شكل گیری شهرك ولیعصر و تصویب طرح آماده سازی شهرك گلستان ، الگوی توسعه ناپیوسته شهر عملاً پذیرفته شد.
- در حال حاضر ، توسعه هدایت شده در اراضی اضافه شده به محدوده خدماتی (شرق سپاه ، اراضی حصار شیرعلی ، اراضی طارمی، شهرك ولیعصر ...) در جریان است و علاوه بر آن توسعه های كنترل نشده در امتداد محورهای بین شهری مشهد ، تهران و اسفراین در حال انجام است و حاشیه های شهری نظیر كلاته باقرخانها ، كلاته آروین ، نیروگاه شمالی و ناظرآباد نیز روز بروز گسترش می یابد .
مناطق تاریخی ، گردشگری بجنورد :

نوع آثار باستانی:
آثار و بناهای از بین رفته    برج منظر- ارگ حکومتی- محلات- مساجد(جامع و ...) - حمام ها(حمام مرمر حکومتی و ...) باغ ها و عمارت ها(باغ فواره ، دلگشا ، عمارت امیریه و ...) - قنات های بجنورد
آرامگاه ها:
ام
ام زاده سید ابراهیم پیغو- شاهزاده ابراهیم چهار برج- شاهزاده ابراهیم شاه اجاق- شاهزاده ابراهیم فخرالدین- شاهزاده ابراهیم قلعه جق- شاهزاده ابراهیم بن موسی- امام زاده اسماعیل(بابا امان)- معصوم زاده بجنورد- امام زاده علی- امام زاده محمد باقر اسفیدان- امام زاده نوده چناران- امام زاده نوده- امام زاده سید هادی.

باغها:
باغ حصار- باغ علی آباد.
برجه:
برج اسفیدان- برج های باغچق- برج های سیساب- سنگر کوه کمر

تپه ها و محوطه های باستانی:
آق تپه - آق مشهد ، ارگ قلعه جق - ایلان تپه - بلند قلعه درتوم - تاتارتپه - تاتارتپه پایین - تاش قلعه اسفیدان - تپه آسیاب احمد بیك - تپه اجاق - تپه های اسدلی - تپه امام قلی - تپه انجیر - تپه بلبل - تپه پولاد زنجیر - تپه تخت گزر - تپه چندرباغ - تپه حصارگرمخان - تپه خزینه قزلقان - تپه درویش آباد - تپه های رختیان- تپه ریزه سنگ - تپه سرفان - تپه سفید - تپه سورك محمود - تپه مندل آباد - تپه قاپاق - تپه قورچ - تپه‌های كلاته نقی - تپه كله داشه - تپه كوه بیگلر - تپه كهنه قلعه ممو - تپه گلك - تپه گلور سریوان - تپه گلور قلعه عزیز - تپه گنواب - تپه گندم - تخته قلعه - تخته له - تخته میرزا - تن دوره – ده ریزه - زمان بیگ تپه - سریوان تپه - غلامرضا تپه .
قلعه ها:
قزقلعه باباامان - قزلرقلعه گرمخان - قزقلعه یل چشمه - قزل طاق - قلعه بالاسر - قلعه برفان اسفیدان - قلعه برفان كلاته سراب - قلعه تپه - قلعه تپه ریز - قلعه چی - قلعه حصارگرمخان - قلعه خینگه - قلعه شیخ - قلعه قاضی - كهنه قلعه نجف آباد - قلعه مرز - كلاته محمد ولی آقا - كهنه قلعه برنقر - كهنه قلعه بیدك - كهنه قلعه چهار برج سفلی - كهنه قلعه چهار برج علیا - كهنه قلعه درصوفیان - كهنه قلعه رئین - كهنه قلعه رشوانلو - كهنه قلعه رشوانلو - كهنه قلعه شاه اجاق - كهنه قلعه شرتیغه- كهنه قلعه شیخ - كهنه قلعه فیروزه - كهنه قلعه قورچی - كهنه قلعه قوش كهنه - كهنه قلعه كی كی - كهنه قلعه نوده - كهنه كند - بیژن یورد - نارین قلعه .

حسینیه ها:
جاجرمی(داخل محله)

زیارتگاه ها:
خاتون ها(بی بی صنم، چهل قیز، خاتون قیامت، شاه خاتون)- مزارها(امام زاده باقر خان،امام زاده قاضی،پیر جوانمرد، پیر قاضی، پیر گلی، پیر نجف اباد)- نظرگاهها(نظرگاه اجاق و ...)

عمارت ها:
آئینه خانه- عمارت خسرو خان- قلندر بیگ- عمارت مفخم-

آثار باستانی درون شهروحومه:
1- آینه خانه مفخم :
شماره ثبت اثر ملی : 31167
بانی بنا : یارمحمد خان سهام الدوله بجنوردی (سردار مفخم)
قدمت : قاجاریه
كاربری : دارالحكومه سردار مفخم
عمارت مذكور با دارا بودن یك نما و یك ورودی اصلی و راهروی مركزی با دو سبك كاشیكاری هفت رنگ و معقلی
شکل12- آیینه خانه (دارالحکومه سردار مفخم)
زیبا در طرحهای انسانی ، حیوانی ، اسلیمی ، هندسی و بنایی تزئین گردیده است . طبقه دوم بنا دارای تالار آینه ای می باشد كه بدنه ها و سقف آن با تكنیك آینه كاری منظم هندسی و
اسلیمی تزئین یافته است . تعداد 134 قطعه عكس از پادشاهان و رجال و مشاهیر سیاسی و سرداران نظامی دوره قاجار در دو ردیف پیرامون قسمت گیلوئی سقف تالار ، داخل قاب شیشه ای جا گرفته است . تالار دارای دو درب چوبی معرق كاری نفیس می باشد كه به اتاق های همجوار ارتباط دارد .
2- عمارت مفخم :
شماره ثبت اثر ملی :952
بانی بنا : یار محمد خان سهام الدوله بجنوردی (سردار مفخم)
قدمت : قاجاریه
كاربری بنا : اندرونی سردار مفخم
بنای عمارت مفخم از شاخص ترین ، زیباترین و پابرجاترین بناهای دوره قاجار است كه در دو طبقه و به ابعاد 80/48×50/22 با دو ایوان شمالی و جنوبی كه به وسیله كاشیكاری معقلی ، معرق و هفت رنگ در طرحهای اسلیمی ، ختائی ، ‌مناظر طبیعی ، انسانی و هندسی در رنگهای متنوع تزئین شده است. این بنا دارای 32 اتاق و دو تالار بزرگ به نام های تالار آینه و تالار موزه در طبقه دوم كه به سبك آینه كاری ، كاشیكاری و گچبری كم نظیر مزین بوده است.

3- پارك بش قارداش:
شماره ثبت اثر ملی : 4136
قدمت : قاجاریه
مجموعه تفریحی تاریخی بش قارداش از دو فضا تشكیل یافته است:
الف- مقبره بش قارداش: این بنا مجموعه ای است از دو ایوان كوچك و دو اتاق و یك ایوان بزرگ در مركز ، با چهار گل دسته رو به غرب كه تمامی نمای آن به وسیله كاشی هفت رنگ در طرحهای هندسی و گل و گیاه با رنگهای فیروزه ای ، لاجوردی ، زرد و ... تزئین گردیده است . گنبد خانه بنا دارای یك گنبد دو پوششه كاشی كاری با ساقه ای از تلفیق كاشی و آجر به صورت گل چینی اجراء گردیده و فضای زیرین آن به وسیله كاشی ، آینه و گچبری تزئین یافته و محل دفن سردار مفخم فرمانروای ممالك بجنورد ، استرآباد اسفراین ، جاجرم و سبزوار در دوره ناصرالدین شاه بوده است. این فضا دارای یك سنگ قبر به تاریخ 1320 هـ . ق و دو لوح سنگی مرمر حاوی شرح حال سردار و وقف نامه مجموعه می باشد كه در دیوار شرقی نصب گردیده است.
ب- چشمه آب معدنی : این چشمه پرآب كه دارای خواص درمانی منحصر بفردی می باشد با دو استخر زیبا و درختان كهنسال ، فضایی سرسبز ، محیطی فرح بخش و با طراوت را ایجاد نموده است.

4- مقبره كشته شدگان واقعه لهاك خان:
قدمت : اوایل دوره پهلوی
شکل 13- مقبره كشته شدگان واقعه لهاك خان
كاربری : محل دفن كشته شدگان واقعه لهاك خان
شکل7- مقبره کشته شدگان واقعه لهاک خان
در داخل باغی و بر فراز تلی خاك ، بنایی آجری به ابعاد 80/6 ×50/6 و ارتفاع 80/4 قرار گرفته كه نمای بیرونی آن به
وسیله آجرهای نقش برجسته با دو طرح در داخل قابچه هائی در چهار ضلع بنا كار شده است . این بنا دارای یك گنبد فیروزه ای است كه در فضای زیرین آن تعدادی از كشته شدگان واقعه دفن گردیده اند .(سردار لهاك خان سالار جنگ یكی از فرماندهان قشون خان محمد خان بود كه بر علیه حكومت مركزی در زمان رضا خان طغیان كرد).

5- كاروانسرای سبزه میدان:
این كاروانسرا كه در ضلع غربی سبزه میدان واقع گردیده ، در اوایل سده سیزدهم هجری ساخته شده است . 43 متر طول و 42 متر عرض آن را تشكیل می دهد و در چهار طرف محوطه آن 26 غرفه آجری به چشم می خورد كه سقف آنها با تیر چوبی پوشانده شده است. در مقابل غرفه ها ، ایوانی سراسری بعرض 5/2 متر در چهار طرف كارونسرا وجود دارد كه دارای درگاهی هایی قوسی شكل است. 20/3 متر عرض و 70/2 متر ارتفاع این درگاه هاست و ستونهایی به قطر 70 سانتی متر ایوان را برپا نگهداشته است. در این كاروانسرا كه از آثار سردار معزز می باشد ، زمانی قپان قدیم شهر نصب بوده و كالاهایی كه به بجنورد وارد یا از آن خارج می گردید ، در آنجا توزیع می شد . دروازه كاروانسرا در ضلغ شرقی واقع شده است.

6- كاروانسرای سردار:
این كاروانسرا كه در حاشیه خیابان شهید بهشتی جنوبی قرار دارد ، از آثار اواخر سده دوازدهم هجری قمری است . طول كاروانسرا 32 متر و عرض آن 26 متر و دارای دروازه چوبی به ابعاد 3×7/2 متر در ضلع شرقی است . سطح محوطه كاروانسرا پایین تر از خیابان بوده و در اطراف آن 13 حجره به چشم می خورد. مصالح به كار رفته در بنا، آجر، خشت خام و تیر چوبی است. حجره های 5/2 متر عرض و 80/5 متر طول و 30/2 متر ارتفاع دارد و سقف آن ضربی است.
طبقه فوقانی دارای 15 اطاق است كه با تیر چوبی پوشش گردیده ، ضخامت دیواره ها نیم متر و درهای چوبی آن 08/1 متر عرض و 40/2 متر ارتفاع دارد . از این كاروانسرای قدیمی برای استراحت كاروانیان ، قراولخانه و مكان داد و ستد استفاده شده است و در دوره قاجاریه فراشان ، مجرمین را در این محل به درخت بسته و تنبیه می كردند. به گفته معمرین ، گاهی افراد متمول را برای گرفتن باج در این محل به فلك می بستند.

7- حمامها :
حمام جاجرمی: حمام جاجرمی یكی از آثار باقیمانده نیمه دوم سده سیزده هجری می باشد كه در مجاورت سبزه میدان قرار گرفته است .
جالبترین بخش بنا سربینه آنست ، با عبور از راهرویی باریك و درگاهی قوسی 110×190 سانتی متر ، سرحمام هشت ضلعی نمایان می گردد كه 19 متر محیط آن بوده و در پیرامونش طاق نماهای قوسی و جناقی به شكل قرینه جلب نظر می كند .
ضخامت دیواره های بنا 67 سانتی متر است ، سقف بنا ضربی بوده و دارای تزیینات متنوع آجری می باشد . این حمام در حال حاضر مورد استفاده قرار می گیرد .

آثار باستانی درون محله:
1- حسینه جاجرمی : این حسینیه كه در سال 1325 هجری قمری ساخته شده در كوچه ای به همین
نام در خیابان طالقانی شرقی واقع گردیده است. این حسینیه كه سردر بزرگی دارد ، دو طبقه بوده و دارای اطاقهای متعددی با درگاهی قوسی و دربهای چوبیست. سقف این بنا آجری با تیر پوشیده شده و ستونهای چوبی ، ایوان طبقه دوم را برپا داشته ، در داخل ایوان و بالاتر از دربهای ورودی ، اشعار و عباراتی به خط نستعلیق نوشته شده است. در داخل یكی از اطاقها ، بر روی لوح سنگی وقف نامه حك شده.
هوالواقف علی الضمائر
چون فریضه ذمه داغداران انجمن شور و شین و تعزیه داران حضرت امام حسین (ع) است ، از بذل مال دریغ ندارید . لهذا جناب حاج علی اكبر جاجرمی یك باب حسینیه با سه خروار ملك باباامان را حبس موبد و وقف بر تعزیه داری چهارده معصوم نموده و تولید با ارشد اولاد ذكور سنه 1325 عمل استاد غلامرضا بنا یزدی.

2- حمام سراب : که یکی دیگر از بناهای تاریخی در محله می باشد. که از تاریخ ساخت آن بیش از 100 سال می گذرد.

بررسی تاریخی محله:
الف- خیابان ها
1- خیابان 17 شهریور:
محله مورد مطالعه از طرف شرق
به خیابان هفده شهریور شمالی
محدود شده ، كه قبلاً چون متصل
به باغهای فراوان می شده ، به آن
كوچه باغ می گفته اند. بعد به
خیابان 25 شهریور تغییر نام داده
است و در نهایت ، امروز به نام
شکل 15- نقشه شهر بجنورد در سال 1320 هجری شمسی
هفده شهریور شناخته می شود .
2- خیابان امام خمینی : این محله از جنوب به خیابان امام خمینی متصل است ، كه در ابتدا خیابان قبله نام
داشت و بعدها به خیابان پهلوی تغییر نام داد .
3- خیابان شهید بهشتی : در طرف غرب خیابان شهید بهشتی جنوبی قرار دارد كه در ابتدا به خیابان بازار شهرت داشته است كه جویی با عمق زیاد در وسط آن و دو پیاده رو در اطراف آن قرار داشته است. درسال 1317 سرهنگ عرفانی اقدام به عریض نمودن این خیابان می كند. این خیابان بعدها به خیابان شاهرضا تغییر نام می دهد و جزء اولین خیابانهای شهر بوده كه آسفالت شده است.
4- خیابان طالقانی : ضلع شمالی محله به خیابان طالقانی شرقی متصل است، که به آن كوچه سنگی می گفتند و به علت سنگفرش بودن كف این كوچه بوده است. بعد به خیابان ثریا و ششم بهمن تغییر نام داده وامروز به نام طالقانی شناخته می شود.

ب- میادین
1- میدان کارگر: در محل تقاطع خیابان امام خمینی (ره) و شهید بهشتی میدانی به نام شهید كلاته وجود دارد كه در بین مردم به كارگر معروف است. در شهر قدیم بجنورد این مكان دروازه قبله بوده است. بعد از احداث میدان این مكان به فلكه جنوبی مشهور می شود و بعد به كورش كبیر تغییر نام می دهد .
2- میدان شهید : این میدان در زمان قدیم و در دوران قبل از انقلاب به میدان ثریا معروف بوده كه با شروع انقلاب اسلامی به میدان 6 بهمن تغییر نام می دهد و بعد از جنگ تحمیلی و در عصر حاضر میدان شهید نامیده می شود ، که بر گرفته از شهید حسن آبادی است.

ج- کوچه ها
1- کوچه مرتضوی: یکی از کوچه های مهم و قدیمی محله می باشد که منزل حاج آقای مرتضوی که یکی از شخصیت های بزرگ بجنورد بوده و در این کوچه قرار داشته است و این کوچه به نام او نامیده می شود ، نکته قابل ذکر این است که اسم این کوچه را تغییر نداده اند.
2- کوچه سلطانی : یکی از کوچه های قدیمی محله است.
3- کوچه شهید مقدادی : که به کوچه جاجرمی معروف است و حسینیه جاجرمی نیز در این محله ثرار دارد ولی اسم آن تغییر کرده است.
4- کوچه شهید دستپاک : که به کوچه برق معروف است که قبلا کارخانه کوچک برقی در این کوچه قرار داشته است.
5- بن بست هدایت : بن بستی واقع در کوچه مرتضوی که منزل آقای هدایت از بزرگان قدیم بجنورد در این مکان قرار دارد.

توسعه تاریخی محله:
محله مورد نظر یکی از قدیمی ترین محله های شهر بجنورد است و تقریبا با شهر کنونی هم تاریخ می باشد که طبق مصاحبه هایی که با اهالی قدیم محله که هم اکنون در آنجا ساکن هستند ، داشتیم موارد صفحه بعد به دست آمده است :
1- در حدود 200 سال پیش کل بجنورد دارای 3 محله زیر بوده است :
الف- ساربان محله که نقطه اولیه شهر فعلی بوده و اکثرا مسافران جهت اتراق به آنجا می رفتند.
ب- بربرمحله که در جنوب غربی شهر واقع شده است.
ج- دلو محله که در طرف شرق بجنورد بوده است.
بعد از آن در حدود 130 سال پیش عزیزالله خان ، سردار بجنورد ، راسته بازار را از پای توپ(خیابان صفای فعلی) تا دروازه قبله (میدان کارگر فعلی)گسترش می دهد و در ضلع غربی محله سرایی بنا می کند و کم کم این مکان به محلی برای مسافرین تبدیل می شود و سپس شهر به آن سمت گسترش می یابد و منطق مسکونی و تجاری جهت فروش کالاها به مسافرین در این منطقه ایجاد و به نام محله تازه شهر معروف می شود.
2- مناطق مسکونی در ابتدا در کنار راسته بازار (خیابان شهید بهشتی فعلی) به وجود می آیند و کم کم به سمت شرق محله که به صورت باغ بوده گسترش می یابند.
شکل 16
نقشه محله مورد نظر تقریبا به صورت مقابل بوده که قسمت های مختلف آن به صورت زیر می باشد.
1- باغ وخانه حاج آقای مرتضوی(پیش نماز شهر بجنورد)
2- باغ وخانه آقای هدایت
3- باغ وخانه آقای آل شیخ
4- باغ های پراکنده
5- مناطق مسکونی و تجاری
3- خیابان های اطراف به غیر از 17 شهریور محله در سال 1316- 1314 توسط سرهنگ عرفانی ، سردار زمان بر خلاف میل بازاریان و مردم آن زمان تعریض شده است ، البته به خاطر بزرگی زمین های لبه خیابان و قیمت ناچیز آن ها ، این تعریض به صورت تدریجی نبوده و به یکباره به این صورت در آورده شده است.
4- یکی از مهمترین چشمه های بجنورد در محدوده چهاراه باسکول فعلی قرار داشته ، که مردم جهت برداشت آب آشامیدنی از خیابان خان روی صدر آباد (17 شهریور) برای رفتن به آنجا استفاده می کردند که در سال 1318 با توافق آقایان قراتی ، کاظمیان ، مرتضوی و با مسئول شهرداری این خیابان به 12 متری تبدیل می شود.
5- از عناصر مهم محله در گذشته می توان یکی به وجود اولین کارخانه رسمی برق بجنورد که توسط حاج حسن تاتاری به این شهر آورده شده بود و در کوچه فزان(دستپاک فعلی) برقرار داشت ، اشاره کرد که باعث می شود مردم آن کوچه را با نام کوچه برق بشناسند و دومی ، حسینیه جاجرمی ها است که یکی از زیباترین حسینیه های شهر بوده و توسط حاج محمد علی جاجرمی بنا شده بود ، نام برد. به مرور زمان وبا گذشتن بیش از دو نسل از آن دوره این زمین بین ورثه تقسیم وبه افراد مختلف فروخته شده تا به شکل امروزی در آمده است.
تاریخ مختصر شهرستان بجنورد پیشینه و سابقه تاریخی منطقه بجنورد بر اساس پژوهشهای باستان شناسی و مطالعات اسناد و مدارک تاریخی و به استناد غارو تپه های مکشوفه به 5000 سال پیش می رسد و نیز ویژگیهای سفالهای مکشوفه بجنورد با مشخصات سفالهای چشمه علی دامغان و تپه حصار برابری می کند در طی اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول قبل از میلاد در سرتا سر منطقه بجنورد از جرگلان تا دشتهای مانه و سملقان اقوامی با مشخصات سفال خاکستری سکونت داشته اند .درهمین زمان در بخش مانه و سملقان ، تپه های خان و شهر آوا نیز اقوامی ساکن بوده اند . در دوران ماد و هخامنشی " پرثوه " یا پارت مشتمل بر شمال خراسان و قسمتی از مازندران کنونی و یکی از ساتراپی های 20 گانه بوده و بجنورد بخشی از ساتراپی پارت بوده است . از دوران اشکانیان 27 زیستگاه در شهرستان بجنورد شناسایی شده است و به استناد کتب معتبر از جمله کتاب " ایران باستان " نوشته مرحوم پیرنیا و کتاب "تاریخ سیستان و حواشی آن" به قلم مرحوم بهار, بجنورد جزو ولایات پارت محسوب می شده است . شهر چرمغان متصل به جنوب شهر کنونی بجنورد که در دوره مغول ویران شده یادگارهای دوران ساسانی را در خود دارد . آتشکده اسپاخو نیز متعلق به همین دوران است . بعد از ظهور اسلام با باز شدن دروازه های ایران بر روی این دین مبین , این شهرستان نیز هم جهت با دیگر نقاط تحت تاثیر فرهنگ انسان ساز اسلام قرار گرفت . در سالهای آغازین قرن دوم هجری این منطقه جزئی از قلمرو طاهریان محسوب می شد . در دوران اسلامی قسمتهای عمده ای از منطقه بجنورد آباد و مسکونی بوده است که در سفرنامه های معروف مثل سفرنامه " ابودلف " و کتاب " نزهه القلوب "حمدا … مستوفی به گوشه هایی از سابقه تاریخی این منطقه در دوران اسلامی اشاراتی رفته است . در نیمه های قرن سوم هجری با تسلط دولت صفاریان بر طاهریان راه یورش یعقوب لیث به مناطق طبرستان از منطقه بجنورد می گذشت . پس از عصر درخشان سامانیان و روی کار آمدن ترکان سلجوقی که از نواحی شمال شرقی به ایران حمله ور شدند , منطقه کنونی بجنورد نیز تحت تائیر این هجوم قرار گرفت . با استفاده از آشفتگیهای پایان عصر سلجوقی , دولت خوارزمشاهیان در شمال خراسان بنیاد نهاده شد و مسلم است که این تغییر و تحول سیاسی نمی توانست بر منطقه بجنورد بی تاثیر بوده باشد . به ا ستناد پژوهشهای باستان شناسی و بررسیهای تاریخی طی قرون 5 تا7 هجری قمری قسمت اعظم بجنورد مسکونی بوده که شهرهای عظیم وگسترده ای ازاین دوره در نقاطی همچون عزیز آباد و کهنه کند و در حمله مغول صدمات فراوانی دیده و بکلی با خاک یکسان می شوند . منطقه بجنورد در سالهای پایانی قرن هشتم هجری در معرض لشکر کشی تیمور قرار می گیرد . بعد از تیمور جانشینان او توجه زیادی به خراسان می نمایند که این توجهات بر اوضاع سیاسی و اجتماعی و فرهنگی این شهرستان بی تاثیر نبوده است . در آغازین سالهای قرن دهم با ظهور صفویه بر اثر غلبه ارتباطات فرهنگی و اقتصادی , ثبات و آرامش بر این منطقه مستولی می گردد و نواحی شمال خراسان روند ترقی و آبادانی و پیشرفت را طی می نماید . وجود کاروانسراهای متعدد از جمله رباط قلی ، رباط عشق و رباط قره بیل در اطراف بجنورد و در جاجرم که جدیدا به شهرستان ارتقا یافته ، نشان دهنده این امر می باشد . در این دوره مرزبانی و ایجاد استحکامات مرزی مورد توجه قرار می گیرد که با اسکان کردهای مغرب ایران در این منطقه , کم و بیش از تهاجمات اقوام غارتگر به شمال ایران جلوگیری به عمل می آید . در نیمه اول قرن دوازدهم و بعد از سقوط دولت صفوی اقوام غربی خراسان زمینه های رونق و ترقی دهات و شهرهای ناحیه را فراهم می نمایند و بایستی زمینه استقرار شهرهایی مثل بجنورد در شمال خراسان در زمان افشاریه فراهم شده باشد . شهر بجنورد در عصر قاجاریه مورد توجه پادشاهان قاجار قرارمی گیرد و حکمرانان این شهر لقب ایلخانی می یابند. شهرستان بجنورد با توجه به قدمت و پیشینه ای که دارد دارای آثار و امکنه تاریخی فراوان است که تا کنون حدود 135 اثر و بنای تاریخی آن به ثبت رسیده است . اقوام و زبانها و مذاهب - اقوام عمده شهرستان بجنورد شامل ترک ، کرد ، تات و ترکمن است که غالبا ” علاوه بر زبان رسمی کشور به زبانهای قومی خود نیز تکلم می کنند . پیروان دین دیگری غیر از اسلام در شهرستان زندگی نمی کنند و ترکمنان ، اهل سنت و بقیه جمعیت شیعه هستند . رودخانه اترک شاهرگ حیاتی منطقه - یکی از مشخصه های مهم طبیعی شهرستان بجنورد جریان رودخانه اترک در آن می باشد و اترک با حوضه ای به وسعت 000/748/2 هکتار ( 9درصد مساحت خراسان ) ، پر آب ترین رودخانه استان خراسان است که از قوچان سرچشمه گرفته و پس از ورود به بجنورد بیشترین آبگیری خود را انجام داده و تبدیل به رودخانه ای بزرگ می شود . این رودخانه در بجنورد دشتهای گرمخان ، مانه و سملقان را آبیاری می کند . حجم جریان آب در آن در کل 525 میلیون مترمکعب ودر آق مزار ( منطقه خروج از شهرستان بجنورد ) 276 میلیون متر مکعب است . امور آب شهرستان بجنورد : الف – آبهای سطحی - رودخانه اترک با حوضه ای به وسعت 12000 کیلومتر مربع مهمترین رودخانه بجنورد می باشد این رودخانه این شهرستان را از مشرق به مغرب طی می کند. 


آخرین مطالب

 
» بجنورد ( یکشنبه 14 آبان 1391 )
» تهران ( یکشنبه 14 آبان 1391 )
» شیراز ( شنبه 13 آبان 1391 )
» تبریز ( شنبه 13 آبان 1391 )
» اصفهان ( پنجشنبه 20 مهر 1391 )
» اردبیل ( پنجشنبه 20 مهر 1391 )
» اهواز ( سه شنبه 11 مهر 1391 )
» یزد ( شنبه 1 مهر 1391 )
» کرمانشاه ( پنجشنبه 2 شهریور 1391 )

آمار بازید

کل بازدید ها :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل مطالب :
آخرین بروز رسانی :